Ι. Ν. «ΜΕΓΑΛΗΣ» ΠΑΝΑΓΙΑΣ – ΑΓΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΘΗΒΩΝ

Αρχική » Πνευματικά Κείμενα » Επίκαιρες Πνευματικές Αναζητήσεις » Κυριακές Τεσσαρακοστής: Οδοδείκτες Βασιλείας Ουρανών

Κυριακές Τεσσαρακοστής: Οδοδείκτες Βασιλείας Ουρανών

keraki

Κυριακές Τεσσαρακοστής: Οδοδείκτες Βασιλείας Ουρανών

Στην Αρχαία Εκκλησία ο ρόλος της Μεγάλης Τεσσαρακοστής αφενός μεν η περίοδος προπαρασκευής των κατηχουμένων για την βάφτιση τους το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου και αφετέρου η περίοδος ή μάλλον ο καιρός της μετανοίας, κατά την διάρκεια του οποίου εντείνονταν και οι αγώνες κατά των παθών και των πειρασμών, μία ευκαιρία πνευματικής αναγέννησης και ανάτασης εν όψει της εορτής της Αναστάσεως του Κυρίου.
Στην περίοδο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής μπορούμε να διακρίνουμε αλλεπάλληλα στρώματα λειτουργικών παραδόσεων διαφόρων εποχών και διαφόρου προελεύσεως. Στοιχεία άλλα παλαιά και άλλα νεώτερα, προερχόμενα από ιεροσολυμίτικες καταβολές και κωνσταντινουπολίτικες επεξεργασίες και προσθήκες. Τα παλαιά στοιχεία πολλές φορές υποχωρούν και διακρίνουμε μόνο ίχνη τους και άλλοτε διατηρούνται, ενώ τα νεώτερα στοιχεία επικρατούν αλλά και αναμιγνύονται με τα παλαιότερα.
Παρόλα αυτά η υμνογραφία του Τριωδίου και ο εορτολογικός κύκλος μας αποκρυσταλλώνουν και καθορίζουν το περιεχόμενο της περιόδου αυτής. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι ο καιρός της μετανοίας, ο οποίος συνδυάζεται με τη νηστεία, σημειώνει χαρακτηριστικά ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός πως, μετάνοία ὲστιν ἐκ τοῦ παρὰ φύσιν εἰς τὸ κατὰ φύσιν καὶ ἐκ τοῦ διάβολου πρὸς τὸν Θέον ἐπάνοδος δι’ ἀσκήσεως καὶ πὸνων. Μετάνοια επομένως είναι μία επιστροφή, ένα πέρασμα από το σκοτάδι στο φως, είναι μία προαίσθηση του Πάσχα, η οποία περνάει τους πιστούς από το θανάτο προς την ζωή.
Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι όμως ταυτόχρονα και μία ανάταση πνευματική. Η επιστροφή στον Παράδεισο, στην περίοδο του Τριωδίου είναι δυνατή επειδή η Ανάσταση του Χριστού ήδη έχει συμβεί. Ο Χριστός σταυρώθηκε και κατέβηκε στον Άδη, για να αναστηθεί μαζί με τον Αδάμ. Ο Χριστός ανέστησε λοιπόν την ανθρώπινη φύση, την οποία προσέλαβε.
Η Α΄ Κυριακή των Νηστειών της Μεγάλης Τεσσαρακοστής είναι γνωστή ως Κυριακή της Ορθοδοξίας. Η εορτή της Ορθοδοξίας καθιερώθηκε το 843, από τον πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Μεθόδιο εις ανάμνηση της «αναστηλώσεως των αγίων εικόνων. Από την μελέτη όμως των παλαιών χειρόγραφων κωδίκων συνάγεται το συμπέρασμα πως κατά την Κυριακή αυτή παλαιότερα, προ της καθιερώσεως της εορτής της Ορθοδοξίας, εορταζόταν και η μνήμη των αγίων προφητών Μωυσέως, Ααρών και των λοιπών προφητών σε συνάρτηση προς το θέμα της προ αυτής Κυριακής, που είναι η πτώση των πρωτοπλάστων. Τούτο διασώζεται στην λειτουργική και ασματική διάταξη της Α΄ Κυριακής των Νηστειών, όπως φαίνεται μέσα από τα δύο πρώτα στιχηρά του εσπερινού, το δοξαστικό της λιτής και το δοξαστικών των αίνων και μερικά ιδιόμελα που ψάλλονται τις καθημερινές, καθώς η αναγιγνωσκομένη αποστολική περικοπή και το Αλληλουάριο της μνημονεύουν τον Μωυσή και τον Ααρών και αναφέρεται στους αγώνες και τα πάθη των προφητών. Τέλος και αυτή η ευαγγελική περικοπή με τη συνάντηση του Χριστού με τον Φίλιππο και τον Ναθαναήλ, ομιλεί για την αναγνώριση του Χριστού ως του Μεσσία για τον οποίον μίλησαν οι προφήτες.
Κατά την Β΄ Κυριακή των Νηστειών τιμάται η μνήμη του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά. Η εορτή αυτή καθιερώθηκε το 1368, από τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, Φιλοθέο αλλά στα χειρόγραφα του Τριωδίου, ακολουθία του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά την βρίσκουμε μετά το 1519. Αντί της μνήμης του Γρηγορίου του Παλαμά, τα παλαιότερα χειρόγραφα αλλά και κάποια από τα νεώτερα αναφέρουν είτε την μνήμη των αγίων του Μηναίου, είτε την μνήμη της μετανοίας του τελώνου ή του ασώτου υιού, αν και του τελώνου την συναντούμε και την Γ΄ Κυριακή των Νηστειών. Με αυτή την αναφορά αποδεικνύεται ότι κατά τους παλαιοτέρους βυζαντινούς χρόνους κατά την Β΄ Κυριακή των Νηστειών γινότανε ειδική μνεία της μετάνοιας του ασώτου. Μάλιστα τα ιδιόμελα της εβδομάδας αυτής είναι όλα εμπνευσμένα από την παραβολή του ασώτου υιού.
Η Γ΄ Κυριακή των Νηστειών, γνωστή ως Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως, μνημονεύεται σε χειρόγραφο της Πατριαρχικής Βιβλιοθήκης του 13ου αίωνα. Την πρώτη πληροφορία περί της εορτής της Σταυροπροσκυνήσεως την βρίσκουμε στην Τάξη του Κωνσταντίνου του Πορφυρογενννήτου(912-950), αλλά μέχρι του 12ου καί 13ου αιώνα ήταν ιδιαίτερη γιορτή της Εκκλησίας της Αγίας Σοφίας και μόνο από την εποχή αυτής έγινε γενική εορτή.
Στο τυπικό της Εκκλησίας της Αγίας Σοφίας από τον 9ο και 10ο αιώνα βρίσκουμε την γιορτή της Σταυροπροσκυνήσεως, την Τετάρτη και όχι την Κυριακή της τρίτης εβδομάδας. Κατά τον 12ο αιώνα, η γιορτή μετατέθηκε την Κυριακή, για να διακρίνεται από την όλη εβδομάδα, και από την εποχή εκείνη καθιερώθηκε σε όλη την Εκκλησία. Την Γ΄ λοιπόν Κυριακή κυριαρχούσε το θέμα της μετανοίας του τελώνη με κέντρο την ανάγνωση της ευαγγελικής περικοπής με την παραβολή του τελώνου. Σήμερα μόνο το δοξαστικό των αίνων και πολλά ιδιόμελα μας υπενθυμίζουν τη παραβολή του τελώνου.
Η Κυριακή της Δ΄ των Νηστειών είναι αφιερωμένη στον άγιο Ιωάννη τον Σιναΐτη, συγγραφέα της Κλίμακος. Η γιορτή του αγίου Ιώαννου της Κλίμακος μετατέθηκε στην τέταρτη Κυριακή της Τεσσαρακοστής από τον ακίνητο εορτολογικό κύκλο, καθώς η Εκκλησία τιμά την μνήμη του την 30 Μαρτίου. Η πρώτη αναφορά του εορτασμού του Ιωάννου της Κλίμακος στην τέταρτη Κυριακή εμφανίζεται σε χειρόγραφο της Ι. Μονής Βατοπεδίου του 13ου αιώνα. Η γιορτή αυτή εξακολουθεί να εμφανίζεται σε πολλά χειρόγραφα από τον 14ο αιώνα. Πριν την μνήμη του αγίου Ιωάννου της Κλίμακος την Δ΄ Κυριακή των Νηστειών γινόταν μνεία της παραβολής του καλού Σαμαρείτη, όπως αποδεικνύεται και από τα παλαιότερα χειρόγραφα, τα οποία μαζί με τον κανόνα του Αγίου στον Όρθρο περιέχουν και ύμνους αναφερόμενους στην ομοιωθείσα τῷ ἐν χερσὶ τῶν λῃστῶν περιπεσόντι τετραυματισμένη από τις αμαρτίες ανθρωπότητα, η οποία χρήζει θεραπείας εκ μέρους του Σωτήρος, του οποίου σύμβολο είναι ο Καλός Σαμαρείτης.
Για την Ε΄ Κυριακή των Νηστειών, αφιερωμένη στην οσία Μαρία την Αιγυπτία, ισχύει ότι και στην περίπτωση της εορτής του αγίου Ιωάννου της Κλίμακος, καθώς και αυτή μετατέθηκε στην πέμπτη Κυριακή της Τεσσαρακοστής από τον ακίνητο εορτολογικό κύκλο, καθώς η αγία τιμάται από την Εκκλησία την 1η Απριλίου. Πριν της μνήμης της οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας, την Κυριακή αυτή η υμνολογία της ημέρας, όπως αποδεικνύεται από τα παλαιότερα χειρόγραφα του Τριωδίου είχε ως κύριο θέμα την παραβολή του πλουσίου και του Λαζάρου, γεγονός που γίνεται κατανοητό και μέσα από το ισχύον τυπικό του Τριωδίου, καθώς προ του κανόνος της οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας περιέχεται και έτερος, ο οποίος αναφέρεται στην σχετική παραβολή. Η πρώτη αναφορά του εορτασμού της Μαρίας της Αιγύπτιας κατά την Ε΄ Κυριακή των Νηστειών, εμφανίζεται σε χειρόγραφο του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων κατά το έτος 1201 και εξακολουθεί να εμφανίζεται σε πολλά άλλα χειρόγραφα.
Η αντικατάσταση των αρχικών θεμάτων με τα νεότερα έγινε σταδιακά και κυρίως στην Κωνσταντινούπολη από τον 6ο αιώνα μέχρι τον 14ο αιώνα. Ο μακαριστός καθηγητής της Λειτουργικής Ιωάννης Φουντούλης μνημονεύει πως πιθανόν η αλλαγή αυτή οφείλεται στην προσπάθεια εισαγωγής ευαγγελικών περικοπών από το κατά Μάρκον Ευαγγέλιο. Έτσι όμως τα εορτολογικά θέματα των Κυριακών αυτών στερήθηκαν το βιβλικό υπόβαθρο, που τους έδινε η ανάγνωση της παραβολής του Τελώνου και Φαρισαίου, του Ασώτου, του καλού Σαμαρείτου και του πλουσίου και του Λαζάρου, προερχόμενα από το Ευαγγέλιο του Λουκά.
Δεύτερος ίσως λόγος είναι η ανάπτυξη της τιμής και μνήμης των αγίων. Κατά την περίοδο της Τεσσαρακοστής απαγορεύεται ο εορτασμός της μνήμης των αγίων, λόγω του πένθιμου χαρακτήρα της περιόδου αυτής. Οι Κυριακές όμως καθώς και τα Σάββατα αποτελούν εξαίρεση, καθώς έχουν χαρακτήρα αναστάσιμο, ιδιαιτέρως δε η Κυριακή. Σε αυτές τις δύο λοιπόν ημέρες έπρεπε να μεταφερθεί η μνήμη ενός αγίου που συνέπιπτε ο εορτασμός του μία καθημερινή ημέρα της Σαρακοστής, πολύ περισσότερο όταν ο βίος και η δράση του αγίου ταίριαζε με την περίοδο και το πνεύμα της Τεσσαρακοστής.
Έτσι τις πρώτες Κυριακές της Τεσσαρακοστής εορτάζονται γεγονότα και πρόσωπου που δηλώνουν την νίκη της Αλήθειας έναντι της πλάνης και της αίρεσης. Πιθανόν και η εορτή της Σταυροπροσκυνήσεως να προέρχεται από μεταφορά της εορτής της ευρέσεως την 6η Μαρτίου στη μέση της Τεσσαρακοστής ως βακτηρία και υποστηριγμός του Χριστιανού στον πνευματικό του αγώνα. Τέλος μεταφέρεται η εορτή του αγίου Ιωάννου του Σιναΐτου (της κλίμακος) την Δ΄ των Νηστειών από την 30η Μαρτίου και η εορτή της Αγίας Μαρίας της Αιγυπτίας ως πρότυπο μετανοίας από την 1η Απριλίου την Ε΄ των Νηστειών.
Επομένως η Μεγάλη Τεσσαρακοστή μέσα από τη λειτουργική της πράξη έρχεται να δώσει στον άνθρωπο τα όπλα εκείνα τα πνευματικά ώστε μέσα από το σκοτάδι, στο οποίο έχουμε περιέλθει, με τον πνευματικό μας αγώνα να βρει Εκείνον, ο οποίος είναι ὁ φωτίζων καὶ ἁγιάζων πάντα ἄνθρωπον, ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον, ώστε να φωτισθεί και να ζεσταθεί και πάλι η ύπαρξη του και να αποκατασταθεί στο αρχαίο κάλλος.